و حكم مرتبه نخستين را بنگر كه چگونه در آن‌چه تحت آن از مراتب است بدون رخنه و تباهى جارى گرديده ؟ آن‌گاه برخى از امر را كه در درستيش كوتاهى شده تا مبادا گمان شود اعتبار و يا تأويل كلامى است كه نتيجه حدس و تخمين مىباشد خواهى دانست ، بلكه اين آگاهانيدنى ارزشمند بر اسرار دشوار الهى مىباشد و ترتيبى بلندقدر است كه پروردگار لطيف و عليم و خبير آن را ترتيب داده است . من اين روش را در تفسير اين سوره انتخاب نكردم ، و اين مقدار هم كه بيان داشتم معرفى آن چيزهايى است كه حق‌تعالى در كتاب عزيزش به وديعه گذارده است ، به‌ويژه اين سوره كه نمونه است و رونوشتى از كتاب كريمش و بلكه از ديگر كتاب‌هايش - از اسرار شگفت‌انگيز و علوم عجيب - مىباشد ، تا دانسته شود كه حروف و كلمات آن را داناى خبيرى ترتيب داده است ، هيچ حرفى بين دو حرف و يا پيش و يا پس نيست جز آن‌كه موضوعى به قصد خاص و علمى كامل و حكمتى تمام است كه خردها به راز آن پى نمىبرند . ( 26 ) . شيخ عبد الرزاق كاشانى در كتاب اصطلاحات الصوفيه گويد : رحمان ، اسم حق‌تعالى است به اعتبار جمعيت اسمايى كه در مقام الهيت بوده و از آن ، وجود - و آن‌چه از كمالات كه در پى دارد - بر تمام ممكنات افاضه مىشود ، و رحيم اسم حق‌تعالى است به اعتبار فيضان و ريزش كمالات معنوى بر اهل ايمان - مانند معرفت و توحيد - . رحمت امتنانى عبارت از رحمتى است كه مقتضى نعمت‌هايى است كه بر عمل پيشى دارد ، و اين همان رحمتى است كه تمام اشيا را فراگرفته است ، رحمت وجودى رحمتى است كه به متقيان و نيكوكاران وعده داده شده است ، چنان‌كه خداوند مىفرمايد : « فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ - آن رحمت را به زودى بر متقيان مقرر مىكنم - 156 / اعراف » و آن داخل در رحمت امتنانى است ، چون وعده بدان بستگى بر عمل صالح دارد و منت و بخشش محض است .